Türkiye'nin ilk uçak fabrikasını kim kapattı?
Cumhuriyetin ilanından sonra Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk’ün yoğun çabaları ile her alanda önemli atılımlar yapıldı. Bu atılımlar arasında şüphesiz en dikkat çekici olan ise o kadar yoksulluk ve ekonomik sıkıntılar içerisinde yapılan ve büyük başarı sağlanan Uçak sanayi. Kurulan uçak fabrikası ile çok sayıda ve çeşitte uçak üretilirken ilerleyen yıllarda yanlış politikalar sonucu ne yazık ki kapatılan uçak fabrikasının akıbeti, kim tarafından neden kapatıldığı soruları en çok merak edilen konuların başında geliyor. Bu haberimizde Türkiye’nin İlk uçak fabrikası nasıl kuruldu? Yüksek başarı sağlanan Türkiye’nin ilk uçak fabrikasını kim neden kapattı? Soruları başta olmak üzere merak ettiklerinizi bulabilirsiniz.
İLK UÇAĞIN ÜRETİLMESİ
Türkiye Cumhuriyetinin ilk yıllarında uçak fabrikasının kurulması öncesinde ilk uçak Türk Havacılığının sembol ismi olan ve günümüzde üretilen Yeni Nesil Temel Eğitim Uçağına adı verilen Vecihi Hürkuş tarafından üretildi. İstanbul’daki Tayyare Mektebinden Pilot Astsubay olarak mezun olan Vecihi Hürkuş, Birinci Dünya Savaşına katılması sonrasında 1918 yılında Yeşilköy’deki 9. Harp Tayyare Bölüğünde görev aldı. Kurtuluş savaşı sırasında önemli keşif ve destek uçuşları yapan Hürkuş’a kırmızı şeritli İstiklal Madalyası verildi. TBMM’den üç kez takdirname alan Hürkuş, üç takdirname alan tek kişi olarak biliniyor. Edirne’ye yanlışlıkla inen bir yolcu uçağını kurtaran Vecihi Hürkuş, hizmetleri karşılığında uçağın kendisine verilmesi ile uçak üretme fikri aklınca canlandı. İzmir Seydiköy Hava Mektebi’nde uçak yapım çalışmalarını sürdüren Hürkuş, 1924’te Yunanlılardan ganimet olarak ele geçirilen motorlardan yararlanarak “Vecihi K-VI” adını verdiği ilk Türk uçağını üretir.
TÜRK HAVA KURUMU (THK)’NUN KURULMASI
Türk Hava Kurumu, Cumhuriyet'in ilanından 16 ay sonra 16 Şubat 1925'de Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk'ün emirleriyle "Türk Tayyare Cemiyeti" adıyla kurulmuştur. Cemiyet'in kuruluş amacı; Türkiye'de havacılık sanayisini kurmak havacılığın askeri, ekonomik, sosyal ve siyasal önemini anlatmak; askeri, sivil, sportif ve turistik havacılığın gelişmesini sağlamak; bütün bunlar için gerekli araç ve gereci hazırlamak; personeli yetiştirmek ve Uçan Bir Türk Gençliği yaratmaktır. THK’nun kurulması sonrasında düşünülen çalışmaların yapılması için halktan bağış toplanmaya başlandı ve hazırlanan bir madalya tüzüğü ile yapılan bağışa göre altın, gümüş ve elmas dağıtıldı. Bunun yanında 10 Bin Lira ve üzerinde bağış yapanların isimlerinin alınacak uçaklara verilmesi kararlaştırıldı. İlk olarak 10 Bin Lira gönderen Ceyhan ilçesinin adı alınan ilk uçağa verilmiştir.
İLK UÇAK FABRİKASININ KURULMASI
Mustafa Kemal Atatürk THK’nın Kurulmasından yaklaşık 8 ay sonra uçak fabrikası kurulması için talimat verdi. Bunun hemen sonrasında Alman Junkers firması ile ortaklaşa olarak 15 Ağustos 1925 yılında Kayseri’de Tayyare, Otomobil ve Motor Anonim Şirketi (TOMTAŞ) kuruldu. Şirketin sermayesi 7 Milyon Alman Markı olarak belirlenirken taraflar arasında eşit olarak paylaştırıldı. Fabrikanın kurulduğu bölgede elektrik bulunmazken demiryolu hattı da yoktu. Yapılan planlamada 1926 yılı sonrasına doğru fabrika uçak tamiri yapabilir hale getirilecek, 1927 yılı içerisinde ise uçak üretebilir hale getirilecekti. Yapılan çalışmalar sunucunda ilk yıllarında Bakım, onarım, birleştirme yapan fabrika 1930 yılında revize edilerek uçak üretim merkezi haline getirildi. Fabrikada 10 yılda 5 ayrı tipte 134 adet uçak üretildi. Fabrikada 120 Alman ve 240 Türk işçisi görev yaptı. Sonrasında Alman Junkers firması ile yaşanan anlaşmazlıklar sonucu sözleşme feshedildi.
İLK HAVACILIK OKULLARI
Yapılan bu çalışmalar sonrasında yurt dışına yaptığı gezilerde Alman ve Fransız fabrikalarından etkilenen Vecihi Hürkuş, 1930 yılında İstanbul Kadıköy’de kendisine bir atölye kurdu. Burada 3 ay süren çalışmaları sonrasında ilk sivil uçak olan Vecihi K-XIV’yi üretti. Bu uçağa uçuş sertifikası almak için çok uğraşan Vecihi Hürkuş, Türkiye’de bu sertifikayı verecek yetkinlikte kimse olmayınca uçağı sökerek Çekoslavakya’ya götürmüş ve buradaki uçuş ve incelemeler sonrasında sertifikayı almıştır. Hürkuş uçağının atıl kalmaması için uçağını Posta servisine hibe etmiştir. Sonrasında 1932’de ilk Türk Sivil havacılık Okulu Vecihi Sivil Tayyare Mektebi’ni kurdu. Okulda İlk Türk kadın pilot Bedriye Gökmen ile birlikte 12 pilot yetiştirdi.
UÇAK SANAYİSİNE GİRİŞ
Türk Hava Kurumu’nun henüz uçak üretebilecek seviyede olmaması ve alınan uçakların paralarının halktan toplanması ekonomik ve ticari bazı adımlar atılmasını da zorunlu kıldı. Bu şartlarda İlk Türk Demiryolu Mütaahhidi olan Nuri Demirağ, uçak sanayisinin önemini anlayarak bu alanda atılımlar yaptı. İlk iş olarak 10 yıllık bir plan hazırlayan Demirağ, 1936 yılında bugün Beşiktaş’da Barbaros meydanındaki deniz müzesinin hemen yanında, ülkemizin ilk özel sermayeye ait olan uçak fabrikasını kurdu. Bu adımın hemen sonrasında bugün Atatürk Havalimanı olarak kullanılan Yeşilköy’deki çiftliği Havaalanı ve fabrika yapmak için satın aldı. Aynı zamanda bu arazide Gök Okulu Kurarak 290 öğrenci yetiştirdi. Demirağ daha sonra Beşiktaş ve Yeşilköy’deki fabrikalarında çizim ve projelendirme çalışmaları için Selahattin Reşit Alan’ı görevlendirdi. Burada yapılan çalışmalar sonrasında 1936 yılında üretilen tek motorlu uçağın ardından 1938 yılında Türkiye’nin ilk yolcu uçağı NUD-38 üretildi. 1944 yılında bu uçaklar dünya havacılığı A Sınıfına alındı. NUD – 38 saatte 325 kilometre hız yapabilen ve bin kilometre uçabilen bir uçak olarak üretildi. Bu uçaklar THK’nın almaktan vazgeçmesi üzerine bir bölümü Hollanda’ya ambulans uçak olarak satıldı.
THK UÇAK ÜRETMEYE BAŞLADI
Türk Hava Kurumu 1936 yılından itibaren Akköprü’de kurduğu atölye ile hafif uçak ve planör üretmeye başladı. Daha sonra bu atölye fabrika haline getirilerek Ankara Etimesgut’a taşınmıştır. 2. Dünya savaşı sırasında Nazi zulmünden kaçan çok sayıda Polonyalı mühendis Türkiye’ye sığınmış ve bu mühendisler sayesinde Alman Sanayisinin inceliklerinden yararlanıldı. Etimesgut’ta bulunan fabrika üretim merkezi olurken THK il önemli başarısını THK-5A ile gösterdi. Üretilen 6 yolcu kapasiteli nakliye uçağı Paris’taki fuarda büyük ilgi gördü ve Danimarka’dan sipariş aldı. Böylece THK ilk uçak ihracını yaptı. 1950 yılındaki ekonomik krize kadar THK, THK-1’den THK-16’ya kadar değişik tiplerde uçaklar üretti.
TÜRKİYE'NİN UÇAK FABRİKASI NEDEN KAPANDI?
Peki ne oldu da bu kadar başarılı bir şekilde giden Türkiye’nin uçak sanayi hamlesi çöktü. Merak edilen bu konu hakkında ise bilgiler şu şekilde. İkinci Dünya savaşının sona ermesi ile 1950’de başlayan büyük ekonomik kriz sırasında ABD ve Sovyetler iki büyük güç oldu. Avrupa savaşın getirdiği zarar ile zor bir dönemden geçerken Sovyetler Komünizm propagandası yapmaya başladı. Doğu Avrupa ve Yunanistan’da önemli bir etkinlik yaratan Sovyetlere karşı ABD ilk olarak Truman Doktrini’ni devreye soktu. Bu kapsamda Yunanistan ve Türkiye’ye 400 Milyon Dolar para yardımı yaptı. Türkiye’ye 100 Milyon Dolar gelirken bu paranın büyük bir bölümü hava kuvvetlerine harcandı. Bu yardımın sonrasında Türkiye Marshall planı kapsamında para ve büyük miktarda sanayi yardımı aldı. 1950 yılında, özellikle ABD askeri Marshall yardım projesi nedeniyle, yeterli siparişi ordudan alamayan THK, mali zorluklara düştü. Haziran 1952 tarihinde faaliyetlerine son verip Makine Kimya Endüstrisi Kurumu’na devredilmiştir. 1952 – 54 yılında MKE, Türk Hava Kurumu THK’nın geliştirdiği, aralarında Model 3 olarak yeniden adlandırılan Mehmetçik‘in de bulunduğu 6 ayrı modeli imal etme kararı aldı. Aynı yıl ABD, Lockheed T-33 tipi jet eğitim uçaklarını Türk Hava Kuvvetleri’ne hibe etmesiyle projenin uygulanmasından vazgeçildi. 1956 yılına kadar mevcut uçak üretim projesine devam eden fabrikada, 1962 yılında tüm havacılık faaliyetleri durdurulmuştur.
Türkiye'de Uçak Sanayisinin Yükselişi: HÜRKUŞ ile Yeni Bir Dönem
Türkiye’de havacılık sanayisi, 1970’li yıllarda yeniden hareket kazanmaya başladı. Bu yeniden doğuşun en önemli adımlarından biri, 28 Haziran 1973 tarihinde Türk Uçak Sanayii Anonim Ortaklığı’nın (TUSAŞ) kurulmasıyla atıldı. Kuruluşun ardından geçen yıllar içinde havacılık alanında önemli projelere imza atıldı.
Kayseri’de Başlayan Serüven
Türkiye’nin ilk uçak üretim tesisi, 92 yıl önce Kayseri’de kurularak tarihe geçti. Bu adım, ülkenin havacılık yolculuğundaki en erken ve en kritik dönüm noktalarından biri oldu.
HÜRKUŞ Projesi ile Geleceğe Kanat Açıldı
Günümüzde Türkiye’nin havacılık alanındaki gelişiminin sembollerinden biri olan HÜRKUŞ Projesi, sektöre önemli bir katkı sunuyor. Türk havacılığının öncüsü Vecihi Hürkuş’un adını taşıyan bu proje, Türk Hava Kuvvetleri’ne pilot eğitimi için modern bir çözüm sunuyor. Proje, 2006 yılında Savunma Sanayii Müsteşarlığı (SSM) ile Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş. (TAI) arasında imzalanan bir anlaşma ile hayata geçirildi.
Bu kapsamda, iki adet uçuşa elverişli prototip ve iki adet yapısal test uçağı üretildi. Ayrıca projeye destek olarak yer ekipmanları ve yedek parça üretimi de gerçekleştirildi.
Gökyüzüne İlk Adım: HÜRKUŞ-A
29 Ağustos 2013’te HÜRKUŞ-A modeli ilk kez havalanarak önemli bir başarıya imza attı. Bu uçak, Avrupa Havacılık Emniyet Ajansı (EASA) ile Türkiye Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü’nden (SHGM) sertifika almayı başaran ilk Türk yapımı uçak olarak kayıtlara geçti.
HÜRKUŞ-A’nın ardından, daha gelişmiş özelliklerle donatılmış HÜRKUŞ-B modeli de 30 Ocak 2018’de ilk uçuşunu başarıyla gerçekleştirdi.
Yeni Hedef: HÜRKUŞ-C
HÜRKUŞ ailesinin bir diğer üyesi olan HÜRKUŞ-C ise yakın hava desteği sağlamak amacıyla geliştirildi. Özellikle terörle mücadele operasyonlarında etkin rol oynaması beklenen bu yeni nesil hafif taarruz uçağının, önümüzdeki aylarda seri üretime geçmesi planlanıyor.
